Skip to main content

Zastanawiasz się, dlaczego nowa formuła matury jest dla zdających trudniejsza niż stara? Czy tak naprawdę poziom skomplikowania zadań wzrósł? W 2014 roku ostatnia edycja starej formuły matury z chemii pozwoliła średnio uzyskać zdającym 46%, a mediana wyniosła 44%.Z kolei podczas ubiegłorocznej nowej formuły matury z chemii (2019) średni wynik to 40%, a mediana 37%. Z czego więc wynika ten spadek?

Rozumieć, a nie wkuwać.

Cały problem polega na tym, że starsze edycje matury zawierały większość zadań schematycznych. Miały one na calu sprawdzić, czy zdający ma daną umiejętność. Niekoniecznie musieliśmy posługiwać się analitycznym myśleniem i rozwiązywać bardziej złożone problemy, gdyż forma zadań była mniej skomplikowana, a wiele z nich można było rozwiązać na podstawie posiadającej wiedzy.

Moim zdaniem nowa formuła matury wprowadziła znaczącą zmianę w wymaganiach, jeżeli chodzi o umiejętności. Zadania nie mają już na celu sprawdzenia jedynie wiedzy teoretycznej. Obecnie mają one na celu odsiać osoby, które nauczyły się pewnych praw i zagadnień od tych, które tak naprawdę rozumieją dane zagadnienie (nie uczyły się regułek na pamięć).

W jaki sposób to sprawdzić? Wystarczy, że w jednym zadaniu połączymy kilka umiejętności (tzw. umiejętności złożone), czyli np. w jednym zadaniu będzie wymagana jednocześnie umiejętność ustalania stopni utlenienia, określania typu hybrydyzacji i dodatkowo oceniania polarności cząsteczek. Wtedy zdający nie może już stosować wyuczonych regułek, ale musi zacząć analizować problem wielotorowo. Innym sposobem jest sprawdzanie danej umiejętności w sytuacjach nietypowych. Uczymy się np. że w przypadku silnego utleniacza żelazo utlenia się na III stopień utlenienia, a łagodnego na II stopień utlenienia. Treść takiego zadania może dotyczyć chromu lub innego pierwiastka. Zdający musi wtedy odnieść swoją wiedzę teoretyczną do problemu, ale w innej sytuacji, takiej, której nigdy wcześniej nie omawiał.

Oczywiście niezbędna jest solidna podstawa teoretyczna, aby móc sobie z takimi problemami radzić. Uczenie się schematyczne, bez zrozumienia sprawia, że nie jesteśmy w stanie odnaleźć się w nowej sytuacji. Podobnie jakbyśmy całe życie jeździli samochodem z automatyczną skrzynią biegów. Przesiadamy się nagle do samochodu z manualną i co? Nie możemy nawet ruszyć z miejsca. Dlaczego? Przecież samochód to samochód. Jeżeli nie nauczymy się uniwersalnych umiejętności, tak aby móc kierować każdym samochodem: mniejszym, większym, tej marki czy innej, to nie będziemy uniwersalnymi kierowcami. Podobnie na maturze, ucząc się schematów, nie wypracujemy umiejętności radzenie sobie z różnymi problemami, nawet pamiętając każdą regułkę i każdy wzór.

Skąd ten problem się bierze?

Uczymy się nauk ścisłych w sposób, w jaki nigdy nie powinny być uczone. Mówimy „Taki jest wzór”, „Takie jest prawo”. Rzeczywistość była inna. Człowiek, obserwując swoje otoczenie, zauważał pewne zjawiska. Zaczął się zastanawiać, dlaczego tak jest? Tworzył teorie, które sprawdzał eksperymentalnie, a po ich potwierdzeniu powstawały obowiązujące prawa. Ucząc się nauk ścisłych, musimy robić dokładnie to samo. Pokazać problem, poszukać rozwiązania, sprawdzić je, potwierdzić i w konsekwencji zrozumieć jak funkcjonuje świat. Podręczniki szkolne i lekcje niestety nadal opierają się na metodach podających. Taka jest prawda, zapamiętaj ją i stosuj. Najlepiej nie pytaj dlaczego. Od najmłodszych lat, to właśnie zabija kreatywność, krytyczne i analityczne myślenie u uczniów.

Przykład konstrukcji zadania maturalnego.

Oto jedno z zadań z matury w nowej formule z roku 2017.

Reakcja syntezy amoniaku przebiega zgodnie z równaniem: N2 (g) + 3H2 (g) ⇄ 2NH3 (g)

W poniższej tabeli zestawiono wartości stałej równowagi reakcji syntezy amoniaku w różnych temperaturach.

Wydaje się dosyć proste. Uzupełnienie trzech słów w tekście. Dlaczego więc tylko 15% zdających rozwiązało to zadanie? Prawie 25 tysięcy osób w Polsce piszących tę maturę nie potrafiło tego zadania rozwiązać poprawnie.
Warto przeanalizować tutaj raport i podane w nim przykładowe (błędne) rozwiązanie jednego ze zdających.

Skupmy się na ostatnim zdaniu. Zdający napisał, że jeżeli zmaleje temperatura w układzie, to szybkość reakcji syntezy amoniaku wzrośnie. To błędne rozwiązanie wynikało z zastosowania reguły przekory, która z kolei dotyczy stanu równowagi, a więc wydajności. Reguła przekory nie ma zastosowania do szybkości reakcji. Gdyby pytanie brzmiało „Jak zmieni się wydajność?” wtedy rzeczywiście wzrosłaby.

Autor zadania doskonale wiedział, jak oddzielić osoby rozumiejące zagadnienia kinetyki i statyki od tych, które nauczyły się na pamięć pewnych schematów i praw. Wystarczy w jednym zadaniu połączyć szybkość reakcji i wydajność i już mamy problem.

W swojej praktyce zawsze pytam uczniów na zajęciach z szybkości reakcji, jak owa szybkość zmienia się w zależności od temperatury. Nigdy nie usłyszałem innej odpowiedzi niż „To zależy czy reakcja jest egzotermiczna, czy endotermiczna”. Otóż nie! To już stan równowagi. Szybkość reakcji zawsze rośnie ze wzrostem temperatury! Dowody? A jak masz gorączkę, to Twój organizm szybciej prowadzi zachodzące w nim reakcje biologiczne? Czy szybciej zaparzy się herbata w zimnej, czy ciepłej wodzie? Wypierzesz lepiej w niższej czy wyższej temperaturze?

Zadanie łączące kinetykę i statykę pojawia się na maturze praktycznie co roku. Efekt? Co roku wychodzi równie słabo. Wniosek z tego, że sposób uczenia w szkołach, podręczniki, nadal są konstruowane tak, że uczniowie nie rozumieją zagadnień kinetyki i statyki. Są uczeni na pamięć schematów, które łatwo przełamać odpowiednią konstrukcją zadań. Zachęcam więc do krytycznego myślenia, zadawania sobie pytań samemu. Dlaczego? Dlaczego? Dlaczego? W kółko, aż dogrzebiemy się do samego dna studni zrozumienia. Nie uczmy się, że fotosynteza zachodzi w chloroplastach. Zastanówmy się, a dlaczego właśnie tam? Dlaczego jest zielony? Skąd nazwa chloroplast? Jeżeli masz problem z maturą, to najprawdopodobniej wynika on ze złego sposobu uczenia się, który nie jest Twoją winą. Po prostu wiele lat tak Cię uczono, ale od Ciebie zależy czy zmienisz ten sposób na bardziej efektywny.

Jeżeli chcesz poznać więcej tego typu zadań, które co roku pokonują maturzystów, zapraszam Cię do zapoznania się z ofertą mojego kursu internetowego poświęconego takim właśnie przykładom.

Bibliografia:
Sprawozdanie z egzaminu maturalnego 2014 – chemia, cke.gov.pl [dostęp 14.01.2020].
2 Sprawozdanie z egzaminu maturalnego 2019 – chemia, cke.gov.pl [dostęp 14.01.2020].
3https://cke.gov.pl/images/_EGZAMIN_MATURALNY_OD_2015/Arkusze_egzaminacyjne/2017/formula_od_2015/chemia/MCH-R1_1P-172.pdf [Dostęp 14.01.2020]
4 Sprawozdanie z egzaminu maturalnego 2017 – chemia, cke.gov.pl [dostęp 14.01.2020].